Lykia bölgesinin, tarihini, son on yıldır yapılan kazıların sonuçlarından da yararlanarak kısaca özetlemekte yarar vardır. II. binde adına Doğu kaynaklarında Luqqa, Luqqu veya Rwka şeklinde rastladığımız Lykia’lıların, bu dönemle­rini yansıtacak arkeolojik bulgulara sahip değiliz. Bununla beraber 1960′lardan bu yana devam eden Karataş-Semayük kazıları, doğrudan doğruya Lykia’ lılarla ilgili olmasa bile, hiç değilse bölgenin III. binden itibaren iskân edildiğini or­taya koyan önemli sonuçlar vermiştir. Bölgenin batısındaki bir başka merkez olan Tlos’ta, tesadüfen bulunan II. bin baltası, hiç değilse bölgede kesintisiz bir iskanın bölgesi olarak yorumlanabilir.

Batı kaynaklarında, Lykia veya Lykia’lılardan ilk kez Troia savaşları dolayısıyla bahis bulmaktayız. Troia’lıların yanında kahramanca çarpışan ve Sarpedon’ un yönetimine giren Lykia’lılardan sitayişkâr şekilde bahseden Homeros, bu arada ilk kez bir şehir adını, Xanthos’u da Troia savaşları sırasında tanımamıza neden olmaktadır. Yine Homeros’tan Lykia’lıların Solymos’lılardan farklı bir kavim olduklarını da öğreniyoruz.

Lykia bölgesinde, sürdürülen arkeolojik kazılardan; Xanthos ve Letoon, şu ana kadar M.Ö.VIII.yüzyılın sonundan önceye ait malzeme vermemektedir. Bu durumda Tlos’ta bulunan II.bin yılına ait balta ile M.Ö.VIII. yüzyılın sonu ve­ya en azından Troia savaşları ile sözü edilen arkeolojik malzeme arasındaki süreyi belgeleyecek, Lykia’da ne tür bir kültürün bulunduğunu söyleyebilecek durumda değiliz.

Grek kolonizasyonunun, etkin olduğu M.Ö.VII. yüzyılda Lykia’da, ilk koloni şehrinin Phaselis’te kurulduğu bilinmektedir. (M.Ö. 696)Aynı yüzyıl; Lydia’nın, büyük bir güç olduğu ve genişlediği dönemdir. Heredotos’tan öğren­diğimize göre; Lydia’lılar, Lykia’yı alamamışlar, hiç değilse büyük bir Lykia toprağı Lydia egemenliğinden kurtulmuştur. M.Ö. VI. yüzyıl, Lykia’nın, büyük ölçüde Grek dünyası ile temasta olduğu, Grek sanatından etkilendiği; gerek ka­zılarında bulunan, gerekse tesadüfen ele geçen Grek eserleri vasıtasıyla da tespit edilebilmektedir.

 Pers istilası ile ilgili olarak, bölge için olduğu kadar bölgenin, tek tek bazı şehirleri için antik yazılarda geniş bilgi bulabiliyoruz. Harpagos’un, Xanthos’u alırken vukuu bulan olaylar, her ne kadar başlangıçta Pers yönetiminin acıma­sız ve katı olduğunu gösteriyorsa da, daha sonra Lykia şehirlerinin Perslere düş­man ülkelerle veya şehirlerle birlikte hareket etmeye başlamaları, onlara karşı Greklerin yanında yer almaları bir süre sonra Pers yönetiminin gevşediğini gös­terir. Bununla birlikte Lykia tasvir sanatında yeni bir moda-Pers etkisi – kendisini birçok eserde hissettirir. (Xanthos’taki Harpy ve Nereidler abidesi, Trysada ki Hereon veya Elmalı yakınındaki tümülüsler bu hususa verilecek en güzel ör­neklerdir).

Bölgenin ve şehirlerin egemenliğe kavuşması; Kimon’un Eurymedon’daki başarısından sonra söz konusudur ve şüphesiz öncülüğü, bir koloni şehri olması nedeniyle Phaselis’in alması da normaldir.

Pers egemenliğinin, daha gerçekçi bir ifade gerekirse Karia satrapı Mausolos yönetiminin sürdürdüğü M.Ö. IV. yüzyılın arasındaki iki ilginç şeyi kısaca hatırlatmakta yarar vardır. Sözü edilen zaman içindeki ilk enteresan durum; Lykia’nın kendi içinde bir birlik çabalarına giriştiği dönem olması ve bunun ön­cülüğünü Limyra beyi veya kralı Perikles’in, yapmasıdır. Henüz Pers egemen­liği bölge için söz konusu iken, Perikles’in böyle bir girişimde bulunması ve gi­rişiminin yalnız politik çaba olarak değil, askeri sefer düzenleyecek kadar ileri götürmesi hayli ilginçtir. Nitekim bu askeri sefer sonucu Telmessos’un da Lykia içinde sayıldığı bir gerçektir. İkinci ilginç durum ise; Letoon’da son yıllarda yi­ne sözü edilen zamana ait Trilingual ( üç dilli ) bir kitabenin kazıda bulunması ve Batı Lykia’da söz sahibi olan Arbinas ve Pixodaros ile ilgili olarak bilgiler verme­sidir. Şüphesiz Trilingual kitabenin en önemli yanı, Lykia dilini daha iyi çözümleme olanakları yaratmasındandır.

 Arrianos’un naklettiğine göre, Lykia’yı alırken ve buradaki Pers egemenli­ğine son verirken İskender, hemen hiç bir direnişle karşılaşmamıştır. İdari yön­den büyük bir değişiklik getirmeyen İskender, satraplık yönetimini kendi tayin ettiği Nearkhos, aracılığıyla sürdürmüştür. Ancak, idari yönden fazla bir şey ge­tirmeyen İskender’in, kültür yönünden büyük bir değişikliğe neden olduğu ke­sindir. İdari bir karar mı yoksa tesadüf mü bilinmemekle birlikte, kesin olan Lykia yazısının İskender’den sonra kullanılmadığıdır. 

 İskender’in ölümünden sonra Lykia bölgesi, başlangıçta Antigonos Monophtalmos yönetimindeki Makedonyalılar’in elindedir. M.Ö. 310.da Ptolemaioslar’ın, 301de Lysimakhos’un eline geçer. M.Ö. 296da Ptolemaioslar’ın tekrar bölgeyi alışları ile yaklaşık 100 yıl süre ile el değiştirme işlemi durur. M.Ö. 197′de Seleukos kralı III. Antiokhos’un Anadolu’yu ele geçirme çabaları 190′da Magnesia harbinde yenilinceye kadar sürer. Bundan sonra Lykia bölge­si Doğu ile yakından ilgilenen Roma’nın etkisiyle Rodos kontrolüne verilir. Ro­dos’a karşı gösterilen hoşnutsuzluk, belki Lykia Birliğinin daha çabuk gelişmesinde etkin olmuştur. Lysanias ve Eudemos isimli iki kişi M.Ö. II. yüzyıl başlarında tam manasıyla bir birlik oluştururlar. Daha evvel de federatif bir yöneti­me sahip olan Lykialılar’ın, yönetim tarzları ile ilgili kesin kaynaklara sahip de­ğiliz ve böyle bir idareye sahip olduklarını tahmin etmekteyiz. Ancak Birliğin oluşmasından sonra kesin olarak federatif bir idare söz konusudur. Strabon’un naklettiğine göre ise, birlik içindeki şehirlerden bazıları (Xanthos, Tlos, Pınara, Patara, Myra ve Olympos) diğerlerinden farklı bir statüye sahiptiler ve üç oy haklan vardı. Lykia Birliğine kısaca değindikten sonra, tekrar tarihi olaylara dönebiliriz.

 Rodos’a karşı gösterilen hoşnutsuzluğun Roma senatosuna intikali sonucu, Karia ile birlikte Lykia’nın serbestiye kavuştuğunu biliyoruz. M.Ö. I. yüzyılda ise Lykia bölgesi için yeni bir istilâ söz konusudur. Pontus kralı I. Mithradates 88 yılında, Anadolu’nun birçok yeri gibi Lykia’yı da işgal eder. Mithradates’in Sulla tarafından yenilmesiyle, Lykia yeniden bağımsızlığına kavuştuğu gibi, idari bir düzenleme sonucu Milyas veya Kibyratis’teki bazı şehirler de bölge içine alındı. Aynı yüzyıl, Doğu Lykia için de karışıklıklarla doludur. Olympos ve Phaselis’i kendine üs yapan Zenekites yönetimindeki korsanlar, yalnız Lykia şehirlerini değil Doğu Akdeniz’in büyük bir kısmını yağmalıyorlardı. Servilius Isauricus’un Zenekites’i yenmesi ve korsanlara yataklık yapan Olympos’u ce­zalandırması ile bu tehlike de ortadan kalktı.

Roma’nın kendi içinde başlayan çekişmeler, kumandanlarla yöneticiler ara­sındaki farklı tutum M.Ö. I. yüzyılın ikinci yarısında Lykia’da da bazı çalkantı­ların ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Nitekim Brutus’a karış direnme gösteren bazı Lykia şehirleri ve bu arada özellikle Xanthos, tarihindeki ikinci büyük felâketi bu sırada yaşar.

Augustus ile başlayan imparatorluk dönemi, idari düzenleme ve değişiklik­lerin dışında Lykia’nın her yönden gelişip zenginleştiği dönem olmuştur. M.S. I. yüzyılın başından itibaren bazı imparatorların bölgeye gelmeleri, M.S. II. yüzyılda yaşayan zengin Lykialılar’ın kendi şehirleri dışında diğerlerine de bü­yük yardımlarda bulunmaları mamur bir Lykia’nın doğmasına ve bu dönemin kalıntılarının günümüze kadar ulaşmasına sebep teşkil eder. Gerçi M.S. 141 yılında büyük bir deprem, Lykia’yı büyük ölçüde tahrip etmiştir. Ama sözü edilen zenginlerin ve Roma imparatorlarının bazılarının yardım elleri, bu felâketin yaralarının çabuk sarılmasına yetmiştir.

 M.S. III. yüzyıl her ne kadar zenginliğin ve gelişmenin devam ettiği bir dönem ise de, 5 Ağustos 240′daki büyük zelzele ve arkasından yeniden korsanların türemesi, idarenin yavaş yavaş acze düşmesi, Lykia şehirlerinden bazılarının yavaş yavaş sönmeye başlamasının sebebidir. Pagan-Hıristiyan çekişmesi, giderek Hıristiyanlığın bölgede yayılması, belirli merkezlerin durumlarında değişiklikler meydana getirmiştir. Özellikle Myra, erken Hıristiyanlık döneminden itibaren bölgenin metropolisi durumunu kazanmıştır.

MS. IV. – VI. yüzyıllar, kilise kayıtları dışında bölge tarihi ile ilgili bilgi bulunmayan dönemlerdir. VII. yüzyıldan itibaren başlayan Arap akınları ise, Lykia şehirlerinin tümünün köy hüviyetine dönüşmeye başladığı zaman olmaktadır. 

 * Araştırma : Cevdet BAYBURTLUOĞLU (Likya Tarihi)

   Kaynak : Ahmet GÜNDAY ( Dünden Bugüne Fethiye )